Main Menu

આજનું શિક્ષણ


એક એવો સમય હતો, જ્યારે શિક્ષકને ‘વિદ્યાગુરુ’ માનીને તેમના ચરણ વિદ્યાર્થીઓ પૂજતા હતા.
વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ તરફથી વિદ્યાગુરુ સન્માન મેળવતા. વિદ્યાર્થીઓની તાકાત ન હતી કે પોતાના વાલી આગળ પોતાના શિક્ષકની વિરુદ્ધ ફરિયાદનો એક અક્ષર બોલી શકે. શિક્ષકની ફરિયાદ ઉપર વાલીઓ ધ્યાન આપતા. અને પોતાના બાળકો ઉપર ચાંપતી નજર રાખતા હતા.
પણ આજે તો શિક્ષકનું નથી સાંભળવતા વિદ્યાર્થીઓ કે નથી સાંભળતા વાલીઓ.જેટલું પોતાનું બાળકનું સાચું માને, તેટલું શિક્ષકનું કહેવું સાચું માનતા નથી.
આજે શિક્ષકો કોઈને પણ ફરિયાદ કરી શકતા નથી અને કદાચ ફરિયાદ કરવા જાય તો દોઢડાહ્યામાં ખપી જાય છે. ભૂલેચૂકે જા વિદ્યાર્થીઓ ઉપર હાથ ઉપડી જાય તો શિક્ષકનું આવી જ બન્યું.
જ્યારે મા-બાપ શિક્ષકનો વાંક કાઢી, શિક્ષકને કાઢી મુકવા સુધીનો ય પ્રયત્ન કરતા હોય, તો શું કહેવું ? શિક્ષકે છોકરાને માર્યો તે દેખાય, પણ છોકરાએ શું કર્યું તેની તપાસ થતી નથી અને છોકરાની વાત સાંભળીને કૂદી પડે, ત્યારે કહેવાનું મન થાય કે તમે તમારા છોકરાઓને ભણવા નથી મોકલતા, જ્ઞાન લેવા નથી મોકલતા, માનવ બનવા માટે નથી મોકલતા પણ વાનર બનાવવા માટે મોકલો છો.
વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય. જ્યાં વિદ્યાની પ્રાપ્તિ થતી હોય તે સ્થાનનું નામ વિદ્યાલય. અહીં તો વિદ્યાનો લય = પ્રલય થતો હોય તે વિદ્યાલય, આવું જાવા મળે છે.
વિદ્યા + અર્થી = વિદ્યાનો અર્થી હોય તે વિદ્યાર્થી. આ સાતો અર્થ છે. પણ આજે વિદ્યાર્થીની વ્યાખ્યા બદલા ગઈ છે. આજના વિદ્યાર્થીને જાતાં કહેવું પડે કે વિદ્યાર્થીની જે અર્થી કાઢે તે વિદ્યાર્થી. આ છે આજના શિક્ષક જગતની અવદશા.
પાંડવો વિગેરે દ્રોણાચાર્ય પાસે આશ્રમમાં ભણવા ગયેલા, ત્યારે એક વખત દ્રોણાચાર્યે શિષ્યોને પાઠ ગોખવા આપ્યો. ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્ ત્ન’
થોડી વાર થઈ અને દ્રોણાચાર્ય પાઠ માંગ્યો ઃ ‘બોલ યુધિષ્ઠિર ! પાઠ આવડી ગયો ?
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘ના ગુરુજી’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘કેમ હજી સુધી ના આવડ્યો ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘આપની કૃપાથી આવડી જશે’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘કોને કોને પાઠ આવડ્યો ?’
દુર્યોધન ઃ ‘ગુરુજી ! મને આવડી ગયો છે.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘બોલ.’
દુર્યોધન તરત જ બોલી ગયો ઃ ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્ ત્ન’
અર્જુન પણ બોલી ગયો ઃ ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્ ત્ન’
યુદિષ્ઠિર સિવાયના તમામ વિદ્યાર્થીઓ પાઠ બોલી ગયા.
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘યુધિષ્ઠિર ! પાઠ થઈ ગયો ?’
યુદિષ્ઠિર ઃ ‘ના જી.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘અરે યુધિષ્ઠિર ! તુ દરેક વાતમાં બધા વિદ્યાર્થીઓ કરતાં હોશિયાર વિદ્યાર્થી છે. છતાં તારો પાઠ ન થયો. તને આજ શું થયું છે ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘આપની કૃપાથી આવડી જશે.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘જલદી કરીને લાવ.’
યુધિષ્રિ ઃ ‘હા, જી !’ બપોરનો સમય પૂરો થઈ ગયો.
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘યુધિષ્ઠિર ! તને આપેલો પાઠ કંઠસ્થ થઈ ગયો ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘ના જી.’
દ્રોણાચાર્ય આશ્ચર્ય પામે છે અને કહે છે ઃ ‘હજી થયો નથી ? તું શું કરે છે ?? પાઠ કરે છે કે ખાલી ખાલી બેસી રહ્યો છે ? સમય બગાડે છે ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘ગુરુજી ! પાઠ કરું છું , છતાં થતો નથી.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘કાળજીપૂર્વક કર. જા મારી સામે અને એક વખત બોલ ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્ ત્ન’
યુધિષ્ઠર ઃ (અચકાતાઃ) ‘દ્રક્ર…ૠક્રક્રધ્…’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘અચકાતો અચકાતો કેમ બોલે છે ?’
યુધિષ્ઠિર ‘પાઠ અઘરો છે.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘પાઠ અઘરો છે ?’
દુર્યોધન વિગેરે જાર જારી હસે છે.
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘બધા ચૂપ થઈ જાવ. શાંતીથી બેસો.’
બધા વિદ્યાર્થીઓ શાંતિથ બેસી ગયા. પછી બધા પોતપોતાના કામે લાગ્યા. સાંજ પડી. દ્રોણાચાર્યે ગુસ્સામાં કહ્યું ઃ ‘યુધિષ્ઠિર ! પાઠ થયો ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘ના જી.’
ગુસ્સામાં લાલચોળ થયેલા દ્રોણાચાર્ય બોલ્યા ઃ ‘હજી પાઠ આવડો નથી ? તને હવે શિક્ષા કર્યા વગર પાઠ આવડવાનો નથી. સોટી વાગે ચમચમ, વિદ્યા આવે રિમઝિમ.’ આમ કહીને દ્રોણાચાર્ય યુધિષ્ઠિરના ગાલ પર એક તમાચો લગાવી દીધો.
દુર્યોધન વિગેરે વિદ્યાર્થીઓ યુધિષ્ઠિરને ગુરુના ગુસ્સાનો ભોગ બનેલો જાઈ ધ્રુજવા લાગ્યા.
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘ગુરુજી ! પાઠ આવડી ગયો.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘બરાબર બોલ તો’
યુધિષ્ઠિર ઃ ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્ ત્ન’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘કેવો સરસ પાઠ આવડ્યો ! જ્યાં સુધી સોટી વાગે નહીં ત્યાં સુધી તે આવડતો ન હતો. આ કેવી રીતે આવડ્યો ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ આપની કૃપાથી.’
દ્રોણાચાર્ય ઃ ‘અત્યાર સુધી કેમ નહોતો આવડતો ?’
યુધિષ્ઠિર ઃ ગુરુજી ! ક્ષમા કરજા, આપને તકલીફ આપવી પી. આપે મને ક્ષમા રાખવાનો પાઠ આપ્યો હતો. પણ…ક્રોધનો પ્રસંગ મને ન મળે, ત્યાં સુધી મને ખબર કેવી રીતે પડે કે ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્’ નો પાઠ આવડ્યો છે. જ્યારે આપે મારા ગાલ
આભાર – નિહારીકા રવિયા પર લાફો લગાવ્યો, ત્યારે મને ક્રોધ ન આવ્યો. પણ આપનો પાઠ યાદ આવ્યો. કેવું સરસ સુત્ર ગુરુજીએ ગોખવા આપ્યું છે ? ‘દ્રક્રૠક્રક્રધ્ ઙ્ગેંળ્ન્’ આ રાખ્યા વગર જીવનના કોઈ ક્ષેત્રમાં વિકાસ નથી. આવું ચિંતન, મનન કરીને મેં આપની કૃપાથી ક્રોધ ઉપર વિજય મેળવી લીધો. હવે ક્યારે કોઈના ઉપર ક્રોધ કરીશ નહીં. ક્ષમા રાખીશ.’
દ્રોણાચાર્ય યુધિષ્ઠિરને શાબાશી આપી.
પીઠ થાબડી કહ્યું ઃ ‘મારા બધા શિષ્યોમાં તું એક જ સાÂ¥વક શિષ્ય છે. તારાથી મારા આશ્રમનું ગૌરવ છે.’
આ પ્રસંગને જાતા, આજની પરિÂસ્થતિ આંખ સામે આવે છે. શું યુધિષ્ઠિરની તાકાત ન હતી, દ્રોણાચાર્યની સીધા કરવાની ? તેમના મા-બાપ તો રાજા હતા. એમની પાસે દ્રોણાચાર્યને કાઢી મુકવાની સત્તા નહીં હોય ? પણ એ વખતે વાલઓ પોતાના છોકરાઓને સંતપુરુષ જેવા નારિકો બનાવતા હતા. નિઃસ્પૃહ અને ન્યાયપ્રિય હતા. સારા સંસ્કારોથી બાળકોને આદર્શપુરુષ બનાવવા ઈચ્છતા હતા.
ભૂતકાળમાં આજના જેવી ભ્રષ્ટ શિક્ષણ વ્યવસ્થા ન હતી. માતા-પિતા પોતાના બાળકોને આશ્રમમાં ગુરુચરણોમાં મૂકતા હતા અને સદૈવ ગુરુની અને ગુરુમાતાની સેવા કરતા હતા અને એ રીતે ગુરુકુળોમાં શિક્ષણની સાથે સંસ્કારોને પામતા હતા. આજના જેવી માત્ર ને માત્ર પ્રોફેશનલ અને સ્વાર્થપ્રચુર શિક્ષણ-વ્યવસ્થા ન હતી. જીવનને પવિત્ર બનાવી દેનારી અને સદ્‌વ્યવહાર કુશળ બનાવનારી શિક્ષણપદ્ધતિ હતી.
શ્રવણકુમારે નથી ભાષાનું શિક્ષણ લીધુ છતાં સંસ્કારોથી, માતા-પિતા પ્રત્યે ભÂક્તનો ગુણ હતો. માટે તો માતા-પિતાને તીર્થ માનીને શ્રવણ કુમારે નથી ભાષાનું શિક્ષણ લીધુ છતા સંસ્કારોથી, માતા-પિતા પ્રત્યે ભÂક્તનો ગુણ હતો. માટે તો માતા-પિતાને તીર્થ માનીને શ્રવણકુમાર ભÂક્ત કરતા હતા. તેમના માતા-પિતા પ્રજ્ઞાચક્ષુ હતા. પ્રજ્ઞાચક્ષુ હોવા છતા જ્યારે માતા-પિતાને તીર્થયાત્રા કરવાનું મન થાય છે, ત્યારે માતા-પિતા શ્રવણકુમારને વાત કરે છે ઃ ‘બેટા ! અમારે તીર્થયાત્રા કરવી છે.’ આ સાંભળી શ્રવણ ખુશ થઈ ગયો. તેને વિચાર પણ નથી આવતો કે મારા માતા-પિતા અંધ છે. તો ભગવાનની મૂર્તિના દર્શન કેવી રીતે કરશે ?
આજે મા-બાપ પ્રજ્ઞાચક્ષુ હોય અને પોતાના છોકરા પાસે યાત્રા કરવાની વાત કરે, ત્યારે આજકાલના શિક્ષિત કહેવાતા છોકરાઓ મા-બાપને શું કહે ? ‘જુઓ પપ્પા ! તમને આંખે દેખાતું નથી. તો ભગવાનની મૂર્તિના દર્શન શી રીતે કરી શકશો ? આજે ટ્રેનમાં કેટલી હાડમારી-કેટલી તકલીફો પડે છે. આ બધી તકલીફો લેવા કરતાં ઘરે બેઠા તીર્થને યાદ કરીને, ધ્યાન કરીને તેના ફળ મેળવોને !’
પરાધીન મા-બાપ શું બોલે ?
શ્રવણને આવા કોઈ વિચાર જ નથી આવતા. કારણ કે શ્રવણ માતા-પિતાનો ભક્ત હતો. ભગવાનના સ્વરૂપને જાવા ચર્મચક્ષુની આવશ્યકતા નથી હોતી…આંતરચક્ષુની જરુર છે.
શ્રવણકુમાર મા-બાપને કાવડમાં બેસાડીને તીર્થયાત્રા કરવા લ જાય છે. આજના શિક્ષિત થયેલા સંતાનોને મા-બાપની એઠી થાળ ઉપાડવામાં શરમ આવતી હોય છે.
શિક્ષિત કોનું નામ ? સંસ્કારથી જેનું હૈયુ ઘડાયું હોય, રંગાયું હોય, ઉપકારી ના ઉપકાર યાદ કરી કરીને જીવનને ઘડવાનો પુરુષાર્થ કર્યા કરે તેને શિક્ષિત કહેવાય.
જા તમે ક્યારેક વૃદ્ધાશ્રમ જાઓ, તો કોઈ વૃદ્ધ દંપતિને પૂછજા કે તમારો દીકરો શું કરે છે ? કોઈ કહેશે મારો દીકરો ડોક્ટર છે, કોઈ કહેશે વકીલ, તો કોઈ કહેશે એÂન્જનિયર છે, શિક્ષક છે, વેપારી છે પરંતુ એક પણ મા-બાપ એમ નહીં કહે કે મારો દીકરો અભણ છે. અભણના દીકરા ક્યારેય પોતાના મા-બાપને વૃદ્ધાશ્રમમાં મૂકતા નથી.
રાજા બનવાનો સાચો હક રામનો હતો છતાં સત્તાનો મોહ છોડ ચૌદ વર્ષ વનવાસ ભોગવવા નીકળી પડ્યા. તેની પાછળ લક્ષ્મણ અને સીતા પણ નીકળી ગયા.
એમના મનમાં પિતા પ્રત્યે દુર્ભાવ જાગતો નથી કે ‘હું રાજ્યનો ખરો હકદાર હતો છતાં મારી ગાદી ભરતને આપવા તૈયાર થયા ? આવો ઘોર અન્યાય કરનાર પિતાને પિતા કહેવાય ?’
પણ તેમને તો એક જ વિચાર કર્યો કે, ‘રાજ્ય પિતાનું છે, પિતાએ જેને આપવું હોય તેને આપે ! ભરતને આપે તો પણ શું વાંધો છે ? તે મારો નાનો ભાઈ જ છે ને ! તે રાજ્ય કરે કે હું રાજ્ય કરું ? શો ફરક પડે છે ? કોઈ પણ રાજ્ય કરે પણ પ્રજા સુખી થવી જાઈએ.’
કહેવત છે, ‘ત્યાગે ઉસકો આગે’ ‘માગે તેનાથી ભાગે’ જે ત્યાગે તેને બધા સામેથી કહે, ‘લો, લો’ પણ જે માંગે તેની પાસેથી તે વસ્તુ દૂર ભાગે છે.’
રામ માટે પણ આવું બને છે. કોઈ પણ પ્રકારે ભરત રાજા બનવા તૈયાર નથી. મા-બાપ, પરિવારજનોએ પણ ભરતને સમજાવ્યો,
આભાર – નિહારીકા રવિયા છતાં તે સમજતો નથી.
ભરત કહે ઃ ‘મારા મોટા ભાઈની હાજરીમાં રાજ્ય કરવાનો મારો કોઈ અધિકાર નથી. ઘણું સમજાવ્યું. ત્યારે રામની પાદુકા સિંહાસન પર મૂકી મોટા ભાઈ વતી રાજ્યની જવાબદારી સ્વીકારી.
આજના શિક્ષિત છોકરા માતા-પિતાની સંપત્તિ માટે બિલાડીઓની જેમ ઝઘડતા હોય, તેવું દેખાય છે. (બે બિલાડીઓના ઝઘડામાં વાંદરો ફાવે તેમ વકીલો ફાવતા દેખાય છે.)
હક માટે ખાનદાનીને ગીરવે મૂકતા ય અચકાત નથી; આજના આ શિક્ષિત કહેવાતા સંતાનો !
તમારું વર્તન તમારા માતા-પિતા માટે જવું હશે, તેવું જ તમારા બાળકો તમારી સાથે કરશે. જા તમારે તમારા સંતાનો પાસે વૃદ્ધ અવસ્થામાં સેવા કરાવવી હોય, તો તમારે તમારા માતા-પિતાની સેવા કરવી જ પડશે. કારણ કે તમે તમારા બાળક પાસેથી પાણીના ગ્લાસની આશા રાખો છો તો તમે પણ કોઈના બાળક નથી ? તો તમારા મા-બાપની તમારી પાસે પાણીના ગ્લાસની આશા નહીં રાખતા હોય ?
પહેલા તમારા બાળકને સંસ્કારના પાઠ શીખવાડો, પછી ભણવા જ્યાં મોકલવો હોય ત્યાં મોકલો. જા સંસ્કાર હશે તો એ ગમે ત્યાં જશે, પણ તે સલામત રહેશે અને સર્વત્ર પ્રશંસાનો અધિકાર બનશે.
બાળકોના ધાર્મિક અભ્યાસ માટે પાઠશાળાઓ તરફ ધ્યાન આપો. શક્ય હોય તો પાઠશાળામાં તમે પોતે પણ શિક્ષણ લો. તમને જાઈ તમારું બાળક તરત કેચ કરશે, ‘મારે ભણવું છે. પપ્પા ભણે તો હું કેમ નહીં ?’
એને સંસ્કાર આપતા તમારો સ્વાર્થ નહીં જાતા. એટલું જરુર જાજા કે મારો દીકરો માત્ર મારો ન રહેતા જગતનો દીવડો બને. અનેકાના જીવનમાં અંધકાર હટાવીને પ્રકાશકિરણ ફેલાવે. કદાચ તેને સાધુજીવન સ્વીકારવાનું મન થાય તો તમે ના નહીં પાડતા.
પછી જુઓ તમારો દીકરો રામચંદ્રજી અને ભરત જેવો થાય છે કે નહીં ? શ્રવણ કુમાર જેવો માતા-પિતાનો ભક્ત બને છે કે નહીં ? પછી તમારાથી કોઈ ફરિયાદ નહીં હોય કે અમારો દીકરો અમારું માનતો નથી.
નાના બાળકોને શુભ વાતો, સરલ કથાઓ અને શુભ શબ્દો સાંભળવવા જરુરી છે. તમારા દ્વારા સંભળાવવામાં આવેલા શબ્દો, વાર્તાઓ એમના જીવનના સ્વપ્નો બની રહેશે. આ સ્વપ્નોનું જતન કરવું જરુરી છે. એનાથી જ જીવન ઘડાય છે.
બાળકના મનની ફળદ્રુપ જમીનમાં ઉત્તમ બીજ વાવવું જાઈએ. સંસ્કાર માતા-પિતાની આ પહેલી ફરજ છે કે ઘરમાં સારી-સારી વાતો જ થવી જાઈએ. આપણા મુખેથી શુભ વાતોનો જ ઉચ્ચાર અને પ્રચાર થવો જાઈએ. આમ થશે તો અત્તરની જેમ તે બાળક ઉપર અને ઘરમાં એક શુભ વાતાવરણ રચાઈ જશે.
કોઈની સાથે વેર વાળવાનો આનંદ કેવળ બે દિવસ સુધી રહેશે.
પરંતુ ક્ષમા આપ્યાનો આનંદ જીવનભર રહેશે.
આભાર – નિહારીકા રવિયા